Dom z dala od domu

 

Better Shelter – dom dla ofiar wojen, prześladowań i katastrof naturalnych, uhonorowany nagrodą główną Beazley Designs of the Year dla najlepszego projektu roku 2016. To wspólne dzieło Johana Karlssona z Better Shelter i Fundacji IKEA, a wyróżnienie przyznało Muzeum Design w Londynie. Jurorzy docenili wspaniały pomysł, funkcjonalność i trwałość domów. Są one składne, przenośne, komfortowe, a wszystko to za cenę tysiąca euro.

Obóz dla uchodźców Karatepe na wyspie Lesbos (2016 r.) i wnętrze prototypu Better Shelter w obozie dla uchodźców Kawergosk w Erbil, w Iraku (2015 r).

Obóz dla uchodźców Karatepe na wyspie Lesbos (2016 r.) i wnętrze prototypu Better Shelter w obozie dla uchodźców Kawergosk w Erbil, w Iraku (2015 r).

Better Shelter powstało w 2010 roku w Hällefors, na północy Szwecji. Założyciele tego małego studia projektowego wierzyli, że zrównoważony design może być początkiem zmiany na lepsze także w dziedzinie pomocy humanitarnej. Punktem zwrotnym okazała się współpraca z Fundacją IKEA i Wysokim Komisarzem Narodów Zjednoczonych do spraw Uchodźców (UNHCR). Razem stworzyli tymczasowe schronienia dla potrzebujących – dom Better Shelter.
Johan Karlsson, projektant form przemysłowych, Kierownik do Spraw Rozwoju i Tymczasowy Dyrektor Zarządzający Better Shelter, od początku wiedział, że nie będzie to namiot, najczęściej stosowane rozwiązanie w sytuacjach kryzysowych. Dobre, ale tylko na krótką metę.
IKEA dodała do wspólnego przedsięwzięcia swoje ogromne doświadczenie w projektowaniu, a także we wdrażaniu projektów do produkcji, logistyce. A także dbałość o estetykę i – co bardzo ważne – wiedzę, jak odpowiedzialnie ciąć koszty.
Karlsson szukał pomysłów w przemyśle motoryzacyjnym i opakowań. To sektory, które jak żadne inne znają się na bezpieczeństwie i korzyściach  płynących z produkcji na masową skalę. To kolejna kwestia, w której i IKEA ma dużo do powiedzenia. Zespół projektowy tworzyli Dennis Kanter, Christian Gustafsson, John van Leer, Tim de Haas – designerzy i inżynierowie, a także firmy produkujące prototypy. Zanim w 2015 roku przedstawiono światu Better Shelter, powstało ich 50, co razem z testami w obozach dla uchodźców w Etiopii i Iraku zajęło 16 miesięcy. Wsłuchując się w odzew użytkowników, projektanci zrezygnowali na przykład z podłogi. Okazało się, że w gorącym klimacie gliniasta, mokra ziemia podczas wysychania przyjemnie chłodzi wnętrze. Umożliwiono też dowolne planowanie rozmieszczenia okien.

17,5 m2 w dwóch pudłach. Gotowy dom IKEA ma drzwi z kłódką, na którą można je zamknąć od zewnątrz i od wewnątrz (1.), cztery okna, wentylację w dachu, przenośną ładowarkę-panel fotowoltaiczny wykorzystujący promieniowanie słoneczne (2., 3.). Panel jest zamocowany na dachu i ładuje lampę LED, która później może świecić przez 4 godziny, dając strumień światła od 20-100 lm. System jest także wyposażony w port USB, co pozwala naładować również telefon komórkowy. Drzwi zamykane od środka, lampa, która wieczorami rozprasza ciemność, to rozwiązania ważne także dla dzieci, bo dają im poczucie bezpieczeństwa. Bo Better Shelter nie tylko zapewnia dach nad głową, jest samowystarczalny pod względem energii elektrycznej, ale i zaspokaja inne potrzeby, w tym gwarantuje prywatność, których nie daje namiot. Już uczestnictwo w stawianiu domu wielu uznało za pozytywne doświadczenie. Better Shelter jest przeznaczony dla 5-osobowej rodziny.

17,5 m2 w dwóch pudłach. Gotowy dom IKEA ma drzwi z kłódką, na którą można je zamknąć od zewnątrz i od wewnątrz (1.), cztery okna, wentylację w dachu, przenośną ładowarkę-panel fotowoltaiczny wykorzystujący promieniowanie słoneczne (2., 3.). Panel jest zamocowany na dachu i ładuje lampę LED, która później może świecić przez 4 godziny, dając strumień światła od 20-100 lm. System jest także wyposażony w port USB, co pozwala naładować również telefon komórkowy. Drzwi zamykane od środka, lampa, która wieczorami rozprasza ciemność, to rozwiązania ważne także dla dzieci, bo dają im poczucie bezpieczeństwa. Bo Better Shelter nie tylko zapewnia dach nad głową, jest samowystarczalny pod względem energii elektrycznej, ale i zaspokaja inne potrzeby, w tym gwarantuje prywatność, których nie daje namiot. Już uczestnictwo w stawianiu domu wielu uznało za pozytywne doświadczenie.
Better Shelter jest przeznaczony dla 5-osobowej rodziny.

Dom Better Shelter pakowany jest w dwa kartonowe, płaskie pudła. W kontenerze, zależnie od jego wielkości, mieści się 36 lub 48 takich domów. Ich transport jest łatwy i stosunkowo tani. Pudła ważą 89,5 i 79,5 kg, każde uniesie dwóch ludzi. Do zestawu dołączona jest charakterystyczna dla IKEA obrazkowa instrukcja. Mimo to organizacja Better Shelter oferuje szkolenia i pomoc w budowie. Złożenie jednego domu wymaga 4 osób i zajmie od 4 do 8 godzin. Nie potrzeba do tego żadnych narzędzi.
Konstrukcja domu to szkielet z galwanizowanej stali. Ustawia się go jak namiot w ziemi. Ściany i dach to moduły-wytłoczki ze specjalnie opracowanego na potrzeby tego projektu nieprzejrzystego sztucznego tworzywa (poliolefin), zabezpieczonego przed promieniowaniem UV, co przedłuża ich trwałość. Wszystkie elementy podlegają recyklingowi. Moduły ścian i dachu można łączyć w różnych konfiguracjach, tak by odpowiadały lokalnym warunkom i potrzebom mieszkańców. Wbrew pozorom elastyczność jest duża. „To niemalże jak zabawa klockami Lego” – mówi Per Heggenes, Dyrektor Zarządzający Fundacji IKEA. „Możesz go zestawić na wiele sposobów i zbudować niewielką przychodnię czy tymczasową szkołę. Rodzina może taki dom rozebrać i zabrać go ze sobą, by wykorzystać go jako bazę, którą rozbudują, wykorzystując lokalne materiały”.

dom_fot1

Składanie prototypów domów Better Shelter w obozie dla uchodźców Hilawyen w Dollo Ado , Etiopia (2015 r.).

Złożony Better Shelter ma podstawę 5,68×3,32 m, czyli 17,5 m2, wysokość 2,82 m. Gdy się do niego wchodzi, nie trzeba, jak w namiocie, schylać się. Dom jest wystarczająco dobrze izolowany, by sprawdzić się w chłodnych regionach. Jest także odporny na wysokie temperatury, miałki pustynny piach, deszcz. Istotne jest uwzględnienie w projekcie, że w wielu zagrożonych rejonach brakuje także tradycyjnych materiałów czy robotników budowlanych. Oszczędza się też, o ile są – drzewa.

Pierwsze egzemplarze wykorzystywane przez 6 miesięcy w obozie dla uchodźców Karatepe, na Lesbos w Grecji (2015/2016) sprawdziły się i podczas intensywnego użytkowania, i podczas ciężkiej zimy z deszczami oraz wiatrem przekraczającym 20m/s.

Domy Better Shelter trafiły już do rodzin między innymi w Iraku, Etiopii, Nigerii, Dżibuti i Grecji. Były wykorzystywane także do celów administracyjnych i jako polowe przychodnie.

Ich trwałość to co najmniej 3 lata. Dla porównania – namioty używane przez UNHCR kosztują około 444 euro, a ich wytrzymałość to około 6 miesięcy.

W 2016 roku dom Better Shelter znalazł się już także w stałej kolekcji Muzeum Sztuki Nowoczesnej (MoMA) w Nowym Jorku.

Międzynarodowa organizacja pozarządowa Lekarze bez Granic zamówiła 50 schronień domów w Nepalu latem 2015 roku. Używane są głównie jako tymczasowe przychodnie w trudnodostępnych miejscach.

Międzynarodowa organizacja pozarządowa Lekarze bez Granic zamówiła 50 schronień domów w Nepalu latem 2015 roku. Używane są głównie jako tymczasowe przychodnie w trudno dostępnych miejscach.

„Akceptujemy tę nagrodę z mieszanymi uczuciami – cieszymy się, że ten projekt został doceniony, jednocześnie jesteśmy świadomi, że został opracowany w odpowiedzi na potrzeby humanitarne, które powstały w wyniku kryzysu migracyjnego” – napisał Johan Karlsson w oświadczeniu po otrzymaniu nagrody Beazley Designs of the Year. Co jest równie gorzkim podsumowaniem jak opinia jedenastoletniej Bilar z Syrii: „To schronienie jest bardziej jak dom niż namiot, w którym mieszkaliśmy pierwszej nocy w obozie. Jest dużo większe. Ale mam nadzieję, że niedługo będziemy mogli wrócić do prawdziwego domu”.

Projekt Better Shelter w całości jest sfinansowany przez Fundację IKEA.

Zdjęcia: BetterShelter.org i IKEA Fundation.